«The MacManus Diaries»®

Minima Memoralia

Tου Παντελη Μπουκαλα

 Το ρήμα «έφυγε» ο Αγγελος Ελεφάντης το απεχθανόταν και το αρνιόταν. «Δεν φεύγουν οι άνθρωποι», έλεγε. «Και δεν κοιμούνται. Πεθαίνουν». Τώρα, εδώ, με τη γνώση ότι συνοψίζουμε τον εαυτό μας όταν, πράγμα αδύνατο, συνοψίζουμε τον βίο ανθρώπων που μας χάραξαν, συλλαβίζω «έφυγε ο Αγγελος», γιατί έτσι ορίζει η ανάγκη της ψυχής, και γράφω πέθανε, προσπαθώντας μάταια να αποφύγω το σεφερικό ρώτημα που μας στοιχειώνει ακόμα κι αν δεν το ’χουμε διαβάσει ποτέ: «πώς πεθαίνει ένας άντρας;» Και πότε πεθαίνει, αν όχι όταν πάψουμε ν’ ακούμε μέσα μας τη φωνή του, να ιστορεί, να παθιάζεται, να τραγουδάει, να λέει τον καλό της λόγο το ίδιο δίκαιη όπως κι όταν, αυστηρή, αυστηρότατη, κρίνει και ελέγχει. Κι ο Αγγελος, φανατικός της παρέας, ήταν δεινός αφηγητής. Οσο πλούσια και σπινθηροβόλα ήταν τα γραπτά του, σύντομα και εκτενή, παρεμβατικά και αναλυτικά, ιστορικά και πολιτικά, στα βιβλία του (από την «Επαγγελία της αδύνατης επανάστασης» έως τα «Minima Memoralia», τη συναρπαστική ιστορία του παππού του), στα περιοδικά «Ο Πολίτης» και «Ο δεκαπενθήμερος Πολίτης», εκδότης των οποίων υπήρξε για πάνω από τριάντα χρόνια, και στις εφημερίδες «Αυγή» και «Εποχή», άλλο τόσο πλούσια ήταν η ομιλία του, η κουβέντα του, να καίγονται οι ώρες μαζί με τον καπνό ώς τα ξημερώματα, ν’ αδειάζει το ποτήρι, να γεμίζει η μνήμη κι η γλώσσα. Οσα ξέρω για τις μάχες των ανταρτών με τους Γερμανούς στα μέρη μου, την Αιτωλοακαρνανία, που γειτόνευαν με τα δικά του μέρη, την Ευρυτανία, τα έμαθα από τις αφηγήσεις του: μια κλωστούλα, ένα μικρό επεισόδιο, του έφτανε για να σχηματίσει χάρτη ολόκληρο με ανθρώπους ζωντανούς, στρατηγικές, τεχνάσματα. Κι αν, κάποια στιγμή, πέρασα από τη διόρθωση στο γράψιμο, την απόφασή μου αυτός την εκμαίευσε.

Αλλά δεν του χρωστάω βέβαια μόνο αυτά, κι ας ήταν και το «χρωστάω» ένα ακόμα ρήμα από εκείνα που αρνιόταν, ενώ εγώ επέμενα πως, το ’πε κι ο Μαρξ, όσα περισσότερα χρωστάει κανείς τόσο πιο πλούσιος είναι. Από το 1976 που τον γνώρισα, στα γραφεία του «Πολίτη», όπου κι ο Δήμος Μαυρομμάτης, απών τώρα κι αυτός μα μόνο ληξιαρχικά, έμαθα πόσο πληθαίνει η Αριστερά μέσα στις διαφορές της, πόσο οφείλει επιτέλους να τις κάνει μέχρι συγκρούσεως ρητές και να αυτοπροσδιοριστεί ελευθερωμένη από ταμπού και δόγματα. «Αιέν αριστερεύειν», αυτό ήταν άλλωστε το μοναδικό δόγμα που υπηρέτησε ο Αγγελος. Και το υπηρέτησε παθιασμένα, ασκητικά, με λαμπρή οξύνοια, μακριά από τα φώτα της πολλής δημοσιότητας κι από αξιώματα, πανεπιστημιακά ή άλλα, δίχως ποτέ να λείπει απ’ τις διαδηλώσεις. Κουρασμένος μπορεί να ένιωθε πότε πότε. Απόμαχος ποτέ.

Αγγελος Ελεφάντης

Tου Νικου Γ. Ξυδακη

- “ ‘Aγγελε, αυτές διαβάζεις πρώτες το πρωί;”

Στο μεγάλο τραπέζι του «Πολίτη», στην οδό Κέκροπος στην Πλάκα, έβλεπα χωρισμένα τα φύλλα της «Καθημερινής» και του Le Monde· παραδίπλα, σωριασμένες πολλές άλλες εφημερίδες.

— “ Ναι. Για να καταλαβαίνω πώς σκέφτονται…”

Ηταν ένα μικρό μάθημα πολιτικής σκέψης από έναν σπουδαίο διανοούμενο προς ένα αφελές μειράκιο που μπουσουλούσε στον δημόσιο χώρο. Ευτύχησα να λάβω κι άλλα μικρά μαθήματα από τον Αγγελο Ελεφάντη, που μας αποχαιρέτισε χθες· ανάλυσης, μαχητικότητας, ιστορικής αίσθησης, δημόσιου λόγου, αφήγησης, ζυγιάσματος στον καιρό. Μικρά μαθήματα, τροχιοδεικτικά, υπαινιγμοί περισσότερο παρά διδαχές, καλοκαιρινά απομεσήμερα στην ταβέρνα του Τσάρου, για τον Καραγκιόζη, τους κλεφταρματολούς, την αντίσταση, τις κοινότητες, τα πρόσωπα του λαϊκισμού, τη μακρά διάρκεια, την ανθρωπολογία του Λερουά-Γκουράν, σπουδαίους λόγιους, μεγάλα κείμενα.

Ο Αγγελος Ελεφάντης ήταν ομηρικός άνθρωπος· καθολικός και μονοκόμματος, ατόφιος. Σαν τους κλέφτες των ρουμελιώτικων βουνών, της πατρίδας του, που θαύμαζε, είχε ίδια, ασίγαστη, τη δίψα της ελευθερίας, τη δίψα της υπέρβασης – ένας αξεδίψαστος ρομαντικός ήρωας, ένας νομάς, ένας παμπάλαιος Ελληνας. Και μαζί ήταν ο διαφωτιστής, ο βαθιά μελετημένος, αριστοκράτης του πνεύματος και μέτοχος της θύραθεν παιδείας, ο ορθολογιστής. Και πάνω απ’ όλα, ο ασυμβίβαστος, ο απροσκύνητος, ευθύς και άτεγκτος, ασκητής, κάποτε σκληρός, και σκληρότερος με τον εαυτό του.

Το έργο της ζωής του, «Ο Πολίτης», δίδαξε γλώσσα και σκέψη και ήθος σε μια – δυο γενιές της μεταπολίτευσης. Εστησε ένα εργαστήριο, ερμητικό κάποτε, κι άλλοτε φλογισμένο, και σαν μεσαιωνικός μαΐστορας μεταλαμπάδευε γνώση και τέχνη· η λάμψη του εργαστηρίου απλωνόταν πέραν της Αριστεράς, πέραν δογμάτων και δοξασιών. Κανένα ίσως έντυπο της μεταπολίτευσης δεν υπηρέτησε πιο αποτελεσματικά τη διακίνηση ιδεών, τις πνευματικές συγκρούσεις, την έγνοια για τη γλώσσα, την πολεμική· κι αυτό σε καιρούς που οι ιδέες έπαυαν πια να είναι και επικίνδυνες και γοητευτικές.

Ο Αγγελος Ελεφάντης, άνθρωπος παλαιός και μοντέρνος, αναζητούσε πάντα το αρχικό νόημα και το νήμα: ανάμεσα στο παλιό και το καινούργιο. Δεν ξέρω τι πήρε μαζί του στο δρόμο για το Καρπενήσι, ξέρω όμως ότι το νήμα το κράτησε γερό, και το μετέδωσε.

…μη με ρωτήσεις όμως χρονολογίες κλπ λεπτομέρειες. Κάπου στα μέσα της δεκαετίας του ‘80 θα΄τανε, μόλις είχα απολυθεί από τα στρατά… Είναι μερικά θέματα που΄χω κάνει delete από τον σκληρό μου δίσκο, μην τρελλαθούμε κι όλας δηλαδής… Στίγματα που σε πλήγωσαν ανεπανόρθωτα κι αδυνάτησε να τα συγκρατήσει η μνήμη ώστε τα παράχωσε στο πίσω μέρος του εγκεφάλου [του ποιού;]. Ρώτα τον Μάκη, τον ΚοκκινοΠιπεράκια που΄ναι κινητό Αρχείο γιά τις λεπτομέρειες: “ Αναβάθμιση”, “ Μετεξέλιξη” και δεν θυμάμαι γενικώς πως σκατά λεγόντουσαν οι τέσσερεις προτάσεις/πλατφόρμες που ταλάνισαν την Ευρωκομμουνιστική συνιστώσα και την έφεραν μπροστά σε μιά άλλη διάσπαση: Ε.ΑΡ και ΚΚΕ εσωτερικού/Ανανεωτική Αριστερά, πάνω που΄χε αρχίσει το Κόμμα να στέκεται αξιοπρεπώς στα πόδια του, επί Μπανιά ομιλώ, μετά τα εγκλήματα της ΕΑΔΕ του Τσύρκου, αλλά έλα-μου-ντε που ο κομπλεξικός Λεωνίδας δεν άντεχε τυχόν (πολιτικό) παραγκωνισμό του κι όλο έβαζε φυτιλιές και προσκώματα στην δυναμική του (τότες) μικρού ΚΚΕ εσωτερικού…

 Στις Τοπικές Οργανώσεις επικρατούσε αναβρασμός κι η διαίασθηση της επερχόμενης ρήξης και διάσπασης ήτο ηλίου φαεινότερη. Σε τίποτα δε διέφερε από το κοινό αίσθημα κι η δική μας ΚΟΒα του Χαλανδρίου των 50 νοματαίων και της μιάς και μοναδικής εργατρίας, που’χαμε διαχωρισθεί (σχεδόν) στην μέση, πιστοί μία εκ των δυό πλειοψηφουσών θέσεων.

 Διά να ισχυροποιηθούν τ’ επιχειρήματα της κάθε τάσης, είχε φροντίσει η βάση να καλέσει γιά επισκέψεις μετά ομιλιών κι Εξω-Προαστιακές προσωπικότητες της Αριστεράς καθώς και μεγαλόσχημα στελέχη της Νομεκλατούρας του Κόμματος.

 Έτσι λοιπόν, ένα ωραίο απόγευμα, προσκεκλημμένος της δικής μας άποψης: της διατήρησης δηλαδής του Κομμουνιστικού χαρακτήρα του Κόμματος (του περιβόητου: “ Κάππα”) επισκεύθηκε και τα γραφεία μας διά “ καθοδήγηση” κι ο Άγγελος!

 Ο Ελεφάντης είπε όσα είχε να πεί (διάβασα σήμερα τις κροκοδείλιες δηλώσεις του Τσύρκου και ξανασυγχίστηκα από οργή. Ρε τον Ιησουΐτη, τον ψευταρά…) και μετά ως είθισται, ξεκίνησε ο διάλογος με τα μέλη του Ρήγα και του Κόμματος της τοπικής του Χαλανδρίου.

 Ένας έπαιρνε τον λόγο, τον έδινε στην άλλην κ.ο.κ, και δώστου  παράλληλος “ διάλογος” ….κωφών εν μέσω διαφωνιωσυμφωνιών και συμφωνιωδιαφωνιών. Ο καθείς κι η κάθε μιά είχε ήδη πάρει τις αποφάσεις του/της.

 Σε μιά φάση ο Άγγελος δεν άντεξε: “ Κύριε Ελεφάντη και κεριά και λιβάνια….”

 - “ Είμαι μιάμιση ώρα εδώ και κανείς δεν μου΄χει απευθύνει τον λόγο μ’ένα: «Σύντροφε»

 Πω πω πω ντροπή που νοιώσαμε όλοι κι όλες μας, ν’ανοίξει η γη και να μας καταπιεί….

(*) Κλείνω το μαγαζί και φεύγω γιά την Κηδεία…

Πέθανε στα 72 του

«Στις πρώτες αντιδράσεις που προκαλεί σε πολλούς από μας η απώλεια του Αγγελου Ελεφάντη περιλαμβάνονται πιεστικά και αυτές που ο ίδιος θεωρούσε τυποποιημένες και ανούσιες και τις χλεύαζε με την απαράμιλλη ειρωνεία του. Φρόντισε να μας “ αφοπλίσει” εκ των προτέρων, να παραμερίσει συναισθηματισμούς και τον πληθωρισμό των λόγων και των επαίνων», έγραψε λίγες ώρες μετά την ανακοίνωση του θανάτου του το στέλεχος της Ανανεωτικής Αριστεράς Μιχάλης Παπαγιαννάκης.

Ο Αγγελος Ελεφάντης έφυγε στα 72 του. Από την Αθήνα που βρέθηκε στα 12 χρόνια του, πήγε στο Παρίσι, όπου συνέχισε τις σπουδές του. Νομική, κοινωνιολογία και ανθρωπολογία. Στην Ελλάδα επέστρεψε όταν έπεσε η δικτατορία.

Από νωρίς και πριν αναχωρήσει για το Παρίσι, εντάχθηκε στη νεολαία της ΕΔΑ, ακολούθησε η ένταξή του το 1968 στο ΚΚΕ-εσωτερικού και το 1987 στο ΚΚΕ εσωτερικού-Ανανεωτική Αριστερά.

Εγινε ευρύτερα γνωστός από τη συμμετοχή του, αρχικά στη γραμματεία σύνταξης και στη συνέχεια από τη θέση του εκδότη του περιοδικού «Ο πολίτης» και «Ο δεκαπενθήμερος πολίτης». Υπήρξε άνθρωπος που υπερασπίστηκε ιδιαίτερα τις θέσεις της Ανανεωτικής Αριστεράς, ενώ μετείχε στην Κίνηση των 400 και σε μια σειρά άλλων πρωτοβουλιών που είχαν ως αντικειμενικό σκοπό τη συγκρότηση ενός χώρου για την Ανανεωτική Αριστερά.

Μέσα στις πολλές δραστηριότητές του ήταν και η συμμετοχή του στα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ), όπου επιμελούνταν και τη σειρά «Μαρτυρίες», που μετρούν επτά τόμους με μαρτυρίες αγωνιστών από την εποχή του Εμφυλίου και της Αντίστασης.

«Οι ιδέες του θα μας συντροφεύουν για πάντα», δήλωσε ο πρόεδρος του ΣΥΝ, Αλέξης Τσίπρας, ενώ ο Λεωνίδας Κύρκος τον χαρακτήρισε «πρωτοπόρο διανοούμενο, ακούραστο εργάτη των μαρξιστικών ιδεών, ευαίσθητο δέκτη των καημών των αδικουμένων και καταπιεσμένων, κήρυκα του ανείρευτου αγώνα για την πνευματική και υλική αναγέννηση της κοινωνίας».

Σε ανακοίνωσή της η Κεντρική Επιτροπή του ΣΥΝ τόνισε «την έμφαση της συλλογικότητας στην επιστημονική προσέγγιση της ιστορίας και της κοινωνίας και στην ένταξη της καθημερινής πολιτικής πρακτικής στο ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο», που αφήνει ως παρακαταθήκη ο εκλιπών. Με τη φράση «καλό ταξίδι, δάσκαλε…», αποχαιρέτησε τον Αγγελο Ελεφάντη η νεολαία του ΣΥΝ.

Ο αποχαιρετισμός του Αγγελου Ελεφάντη γίνεται σήμερα στις 4.00 μ.μ. στο Α’ Νεκροταφείο. Η ταφή θα γίνει αύριο το Σάββατο στο Νεχώρι Ευρυτανίας. Με φροντίδα της οικογένειας θα αναχωρήσει πούλμαν για το Νεχώρι, νωρίς το πρωί του Σαββάτου (για όσους θέλουν να μεταβούν).

Επιθυμία της οικογένειας, είναι αντί στεφάνων, να κατατεθούν χρήματα για την ενίσχυση του περιοδικού «Ο πολίτης» στον λογαριασμό ΕΤΕ 132/885191-38.

ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ – 30/05/2008